Glossarium.

Para biriminin altına sabit bir biçimde bağlandığı bir para düzeni. Mises için, para arzını siyasi takdir yetkisinden çekip alan ve böylece enflasyonu ile iktisadi dalgalanmayı yumuşatan tek sistemdir.

Devletsiz bir toplum modeli: bugün kamusal olan tüm görevler, yani hukuk, koruma ve savunma, sözleşmeye dayalı olarak özel sağlayıcılar eliyle yerine getirilir. Rothbard ve Hoppe'nin doğal hukuk ile argümantasyon etiğinden çıkardığı radikal sonuç.

İktisadın önermelerinin her türlü deneyimden önce geçerli olduğu görüşü: eylem aksiyomundan kavramsal çözümleme yoluyla türetilebilir, deneysel sınamayla değil.

Hoppe'nin kanıtı (1988): biri argüman ileri sürdüğü anda mülkiyet haklarını edimsel olarak öngörmüş olur. Normlar üzerine tartışan kişi, argüman özgürlüğü normunu, dolayısıyla kendi üzerinde mülkiyeti tanımış olur.

Carl Menger'in 1871'de kurduğu iktisat düşünce okulu. Viyana'dan Cenevre ve New York üzerinden günümüze beş kuşak boyunca uzanır: öznel, metodolojik bireyci ve piyasa süreci odaklı.

Önemli olan arz edenlerin sayısı değil, piyasaya girişin açıklığıdır.

Hayek'in 1974 tarihli Nobel konuşması: Toplumu yönetmek isteyen iktisatçı, hiç kimsenin sahip olamayacağı bir bilgiye sahipmiş gibi yapar.

Hayek'in merkezî sorunu: Birçok bireyin dağınık bilgisi işleyen bir düzene nasıl bir araya gelir? Yanıt: Merkezî planlamayla değil, fiyatlar ve kendiliğinden oluşan kurumlar aracılığıyla.

Hayek'in, doğa bilimlerinin yöntemlerinin eleştirisiz biçimde toplumsal alana aktarılmasını adlandırdığı kavram.

Yeni parayı ilk alan kazanır; en son alan zarar eder. Para arzının genişlemesi tarafsız değil, yeniden dağıtıcı bir biçimde etki eder: sisteme giriş noktaları boyunca.

Su yaşamsal olduğu hâlde neden hiçbir şeye mal olmaz da elmaslar pahalıdır? Menger bunu 1871'de çözdü: değerlendirilen, türün bütünü değil, sınırdaki her bir somut birimdir.

Bilimsel çözümlemenin siyasal değer yargısından ayrılması. İktisat, bir aracın neye yol açtığını söyler, hangi amacın seçilmesi gerektiğini değil.

Toplumsal refah hakkında, değer yargılarını gizlice katmadan bilimsel bir şey söylenebilir mi?

Mises'in, her sorunun çözümünü devletten bekleyen düşünce tutumu için kullandığı genel terim: dünyevi bir kurtuluş mercii olarak her şeye kadir devlet.

Tasarrufu ve yatırımı dengeleyen ve zaman tercihini yansıtan faiz.

İnsanın doğasından ve yaşam koşullarından çıkan, pozitif hukuk öncesi bir hukuk düzeni. Rothbard'ın liberteryenliğe getirdiği etik temellendirmedir; mülkiyet bir öz savunma hakkı olarak görülür.

Tam karşılığı olmayan para ikameleri: karşılıksız banknotlar ve vadesiz mevduatlar.

Böhm-Bawerk'in özü: daha fazla sermaye, daha çok ara aşama ve daha uzun üretim zincirleri demektir, ama aynı zamanda daha yüksek nihai getiri demektir. Dolaylı yol, üretkenliği artırdığı için kazançlıdır.

Mises'in heuristik bir karşıtlık tablosu olarak değişimsiz bir ekonomiyi tasavvur ettiği düşünce deneyi. Girişimci kârını saf bir dengesizlik olgusu olarak gösterir.

İnsanın eylediği önermesi: bilinçli, amaca yönelik ve kıtlıkla güdülenmiş biçimde. Tüm prakseolojik türetmelerin Mises'çi hareket noktası.

Bir sonraki en iyi kullanımdan vazgeçilen fayda. Wieser'in maliyet kavramı: maliyetler nesnel harcamalar değil, alternatiflerden feragat etmektir.

Böhm-Bawerk'in, işçileri dolaylı üretim süreçlerinin sürdüğü dönem boyunca geçindiren tüketim malları stoku.

Kirzner'in piyasa sürecinin ardındaki mekanizması: gözden kaçan kâr fırsatlarına karşı uyanıklık.

Girişimciyi, henüz hayata geçmemiş kâr fırsatlarının kâşifi olarak ele alan öğreti. Kirzner'in Schumpeterci girişimci anlayışını yeniden yorumlaması: yıkıcı değil, dengeleyici biçimde tetik.

Tercih yalnızca gerçek seçimde kendini gösterir, ankette veya iç gözlemde değil.

Konjonktürel genişlemenin ayırt edici olgusu olarak hatalı yatırım: gerçek tüketim ertelemesinin hiçbir zaman karşılamadığı üretim aşamalarına akan sermaye.

Hayek'in zamansal olarak kademelenmiş üretim yapısının grafik modeli. Eksen: hammaddeden tüketim malına kadar geçen zaman; yükseklik: ara ürünlerin değeri. Kredi konjonktürlerini çözümlemeye yarayan bir araç.

Anlamlı yapıların anlaşılmasına ilişkin öğreti. Don Lavoie çevresindeki Lachmann ekolünde, prakseolojinin yorum ve beklenti oluşumuyla yöntemsel olarak genişletilmesi biçiminde tartışılmıştır.

Piyasa fiyatları olmadan rasyonel iktisadi planlamanın imkânsızlığı. Mises (1920) ve Hayek şunu gösterdi: Sosyalist planlama, üretim araçlarında özel mülkiyet olmadan fiyat işaretleri oluşmadığı için başarısız olur.

Oppenheimer'in 1908 tarihli ayrımı: zenginliğe yalnızca iki yol vardır, emek ve değişim (iktisadi araç) ya da başkasının emeğinin karşılıksız temellükü (siyasi araç).

Tüketim mallarının değerinin, onları üreten üretim mallarına atfedilmesi. Menger ile Wieser'in bölüşüm sorununa getirdiği çözüm.

Belirsizlik altında amaca yönelik edim. Mises'in 1949'da yayımlanan başyapıtının başlığıdır; prakseolojiyi tüm toplum bilimlerinin temeli olarak sistemli biçimde ortaya koyar.

Mübadele eyleminin teorisi. Mises tarafından prakseolojinin bir alt alanı olarak ortaya konuldu: soyut eylem öğretisinin aksine, piyasa süreçlerinin somut çözümlemesi.

Birçok insanın eyleminden doğan ama onların niyetinden doğmayan toplumsal düzenler. Hayek'in dil, hukuk ve piyasalar için kullandığı kavram: insan eyleminin sonucu, ama insan tasarımının değil.

Hayek'in 1968 tarihli tezi: Rekabet bir durum değil, bilgiyi ancak kendisi üreten bir süreçtir.

Vadesiz mevduatı yalnızca kısmen rezervle karşılama biçimindeki bankacılık uygulaması. Avusturya Okulu içinde bir tartışma konusu: Mises ve Hayek bunu bir enflasyon kaynağı olarak görür, Rothbard ve Hoppe ise bir sözleşme ihlali olarak.

Yükseliş ve düşüşün Avusturya Okulu açıklaması: kredi genişlemesiyle yapay olarak düşürülen faizler üretim yapısını çarpıtır, yükseliş bir patlamaya dönüşür ve düzeltilmek zorunda kalır.

Bir malın bir birim daha fazlasının sağladığı ek fayda. Menger'in 1871'deki keşfi, değer paradoksunu çözdü ve öznel değer teorisinin temelini attı.

Menger ile Schmoller arasında iktisadın yöntemi üzerine yürütülen tartışma (1883 ve sonrası). Avusturya Okulu: teorik-tümdengelimsel. Tarihçi Okul: tümevarımsal.

Toplumsal olguların nihai olarak tekil faillerin eylemlerinden hareketle açıklanması gerektiği varsayımı. Kolektiflerin kendine ait bir eylem niteliği yoktur.

Tam planlama olmaksızın piyasaya tek tek müdahalelerde bulunma siyaseti. Mises şunu gösterdi: Her müdahale, yeni müdahaleler gerektiren istenmeyen sonuçlar doğurur; bu da tam denetimli sisteme kadar uzanan bir müdahale sarmalı yaratır.

Hoppe'nin yalnızca özel hukukun geçerli olduğu, devleti ayrıcalıklı kılan kamu hukukunun bulunmadığı bir düzeni adlandıran kavramı. Anarko-kapitalist modelin somutlaştırılması.

Avusturya geleneğinde (Hayek, Mises) başka insanların zorlamasının yokluğu hâli. Kendiliğinden düzenin ve iktisadi hesaplamanın ön koşuludur.

Değerler nesnelerin içinde değil, eylemde bulunan öznede oluşur. Menger, Jevons ve Walras 1871'de Smith ve Ricardo'ya karşı bu dönüşümü başlattılar.

Hayek'in 1976'daki önerisi: devletin para tekelini kaldırmak, özel ihraççıların en istikrarlı para birimi için rekabet etmesine izin vermek.

Fiyat düzeyinin para arzıyla orantılı olarak yükseldiği tezi.

Neoklasik piyasa dengesinin Viyana ekolündeki karşıt kavramı. Piyasa bir durum değil, bir harekettir: dengesizlikleri düzelten girişimcilerle işleyen bir keşif sürecidir.

Farklı sınıfların, ırkların ya da çağların her birinin kendine özgü, birbiriyle bağdaşmaz bir mantığı izlediği savı.

İnsan eyleminin genel teorisi. Amaca yönelik eylemin koşullarını ve sonuçlarını inceleyen mantıksal-tümdengelimsel bilim.

Mises'in (1912) ortaya koyduğu kanıt: paranın değişim değeri, tarihsel olarak para malzemesinin para öncesi bir değişim değerine geri gitmek zorundadır. Öznel değer teorisi ile para talebi arasındaki boşluğu kapatır.

Merkez bankası bulunmayan bankacılık sistemi: rakip özel bankalar kendi banknotlarını ihraç eder; bu süreç takas mekanizması ve geri ödeme yükümlülüğü yoluyla disipline edilir.

Üretim mallarının yapısına ilişkin öğreti. Böhm-Bawerk ve Hayek'te sermaye, salt bir para toplamı değil, zamansal olarak kademelenmiş, heterojen bir üretim aygıtıdır.

Refah görüntüsü altında üretim yapısının aşınması: gelirlerin verdiğinden fazlası tüketilir, bunun için sermayenin özü sessizce eritilir.

Lachmann'ın homojen sermaye stoku anlayışına getirdiği düzeltme: sermaye, heterojen bir bütündür, tamamlayıcı malların ancak sınırlı ölçüde yeniden düzenlenebilen bir örgüsüdür.

Mises/Hayek ile sosyalist iktisatçılar (Lange, Lerner, Taylor) arasında 1920-1940 yılları boyunca, rasyonel planlamanın mümkün olup olmadığı üzerine yürütülen tartışma. Avusturya Okulu'nun konumu: özel mülkiyet olmadan fiyat, fiyat olmadan hesap olmaz.

Mises'in, insanın değer yargılarını ve eylem güdülerini anlamaya yönelik öğretisi; prakseolojinin karşı kutbu.

Mises'in piyasayı günlük bir oylama olarak gören tasviri: üretimi yönlendiren girişimci değil, satın alan tüketicidir.

Üretimin yüksek ve düşük dereceli mallar olarak zamansal kademelenmesi (Menger 1871): hammaddeden birinci dereceli tüketim malına kadar.

Liberteryen sınıf teorisi: toplumu üretim araçlarının mülkiyetine göre değil, maliyeyle olan ilişkiye göre böler, yani net ödeyenleri net alıcılara karşı konumlandırır.

Başkalarının eylem güdülerine duygusal olarak nüfuz etme. Mises ve Hayek'te fiziksel açıklamanın yöntemsel karşılığıdır: nedensel yasa yerine anlamın yeniden kurulması.

Schumpeter'in kapitalist yenilik sürecine ilişkin formülü: yeni olan eskiyi, kademeli uyum yoluyla değil, mevcut üretim yapılarının köklü biçimde yerini almasıyla bertaraf eder.

Bugünkü malların gelecekteki mallara yeğlenmesi. Böhm-Bawerk'e göre faiz olgusunun kökü: Faiz, bugünkü mal ile gelecekteki mal arasındaki ažio (agio) farkıdır.

Devlet tanımı: devlet, nihai karar ve vergilendirme üzerindeki ülkesel zorlama tekelcisi olarak.